Zgodnie z art. 991 k.c. (kodeksu cywilnego), zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek).  Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

 

Dokonane darowizny co do zasady są doliczane do wartości masy spadkowej, potrzebnej dla obliczenia należnego zachowku. Nie dolicza się jednak do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, a także darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), dokonanych jednak tylko na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Należy zatem przyjąć, iż podlegają zaliczeniu darowizny uczynione na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku, bez względu na datę ich dokonania (wyrok z dnia 01.06.2004 roku, Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, sygn. akt I ACa 285/04). Ponadto Sąd Apelacyjny w Białymstoku stwierdził, że prawidłowa wykładnia art. 994 § 1 k.c, powinna być taka, że niemożność doliczania do spadku po upływie dziesięciu lat licząc wstecz od śmierci spadkodawcy dotyczy tylko darowizn, które dokonane były na rzecz osób obcych, nie będących ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku (wyrok z dnia 12.11.1996 sygn. akt I ACr 308/96). Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Czyli wartość spadku z doliczeniem darowizn będzie liczona, jak w stanie z dnia ich dokonania ale przy uwzględnieniu dzisiejszych cen (np. darowizna dotyczyła nieruchomości nie zabudowanej, a dziś jest ona zabudowana, to do uwzględnienia zachowku liczona będzie nieruchomość jako niezabudowana, ale wg. ceny tej nieruchomości z chwili otwarcia spadku, a nie z chwili dokonania darowizny). Oznacza to np. w przypadku nieruchomości odrolnionych, będą one uznane za rolne (bo w czasie darowizny takie były) ale cena 1 ha będzie ustalana wg. dzisiejszej ceny. Ponadto zgodnie z art. 996 k.c, darowiznę uczynioną przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku zalicza się na należny mu zachowek.

 

Reasumując, jak wyżej wskazano, zachowek należy się zstępnym spadkodawcy, czyli jego dzieciom, wnukom, prawnukom. W pierwszej kolejności z mocy ustawy do dziedziczenia powołane są dzieci spadkodawcy oraz małżonek. Jeżeli dzieci spadkodawcy nie dożyły otwarcia spadku, wówczas udział spadkowy, który by im przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Spadkobierca, który spadek odrzucił zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 k.c.). Tym samym, w opisanym stanie faktycznym, roszczenie o zachowek będzie przysługiwało dziecku spadkodawcy, a wnukowi dopiero wówczas, gdy to dziecko albo nie dożyje otwarcia spadku, albo spadek taki odrzuci. Wysokość zachowku należnego dla dziecka spadkodawcy (a w razie gdyby nie dożył on otwarcia spadku dla wnuków spadkodawcy – zstępnych i małżonka spadkobiercy), będzie wynosić 1/2 tego co otrzymałby w wyniku powołania do spadku na mocy ustawy. Jeżeli do dziedziczenia z mocy ustawy powołanych byłoby czworo dzieci spadkodawcy, to dziedziczą oni w częściach równych po 1/4 masy spadkowej każdy. Zachowek każdego z tych dzieci spadkodawcy wynosiłby co do zasady połowę tego co otrzymałby w wyniku spadkobrania ustawowego (w przypadku osób trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie), czyli ewentualne roszczenie o zachowek wyniosłoby 1/8 wartości masy spadkowej. W tej samej wysokości mogą mieć roszczenie jego spadkobiercy, w sytuacji gdyby ta osoba nie dożyła otwarcia spadku (lub spadek odrzuciła).