Pracownik młodociany w 2019 roku — przepisy, wynagrodzenia i prawa

Kto jest pracownikiem młodocianym?

Osoby w wieku 15–17 lat podlegają specjalnym regulacjom Kodeksu pracy dotyczącym młodocianych. Minimalny wiek zatrudnienia to 15 lat; zatrudnianie młodszych jest zabronione na mocy Konwencji nr 138 Międzynarodowej Organizacji Pracy.

Młodociani mogą pracować w ramach:

• przygotowania zawodowego — czyli uczyć się zawodu lub odbywać przyuczenie,
• wykonywania prac lekkich.

Zakres obowiązków uzależniony jest od:

• wieku,
• stanu zdrowia,
• wykazu prac lekkich sporządzonego przez pracodawcę, często po konsultacji z lekarzem i inspektorem pracy.

Przed podjęciem zatrudnienia konieczne są wstępne badania lekarskie. Forma zatrudnienia powinna być jasno określona w umowie, na przykład w umowie o przygotowanie zawodowe lub umowie na prace lekkie. Pracodawca musi prowadzić ewidencję pracowników młodocianych oraz zapewniać im opiekę i wsparcie, współpracując przy tym z branżową szkołą I stopnia. To on organizuje i finansuje kształcenie praktyczne oraz egzaminy potwierdzające kwalifikacje — na przykład egzamin czeladniczy czy zawodowy. Przy ocenie, jakie zadania są dopuszczalne dla młodocianych, stosuje się wykaz prac wzbronionych.

Jakie przepisy regulowały zatrudnianie młodocianych w 2019?

Podstawowe zasady zatrudniania młodocianych reguluje Kodeks pracy (art. 190–204), a jego przepisy są publikowane w Dzienniku Ustaw. Rozporządzenia wykonawcze doprecyzowują, które prace są zabronione, a które uznaje się za lekkie, oraz określają warunki czasu pracy — w tym zakazy pracy nocnej i wykonywania nadgodzin.

Regulacje dotyczące kształcenia zawodowego, wraz z efektami reformy szkolnictwa zawodowego, kształtują organizację praktycznej nauki zawodu i zasady wynagradzania młodocianych. Do ukończenia 18. roku życia kwestie związane z dokształcaniem objęte są przepisami szkolnymi; pracodawca ma więc obowiązek zwalniać uczniów z pracy na zajęcia dydaktyczne.

Z kolei wymogi zdrowotne nakładają konieczność badań wstępnych i udział lekarza przy kwalifikowaniu do prac lekkich. Ograniczenia dotyczące czasu pracy, całkowity zakaz pracy w porze nocnej oraz zakaz nadgodzin wynikają bezpośrednio z Kodeksu pracy i rozporządzeń wydawanych na jego podstawie.

Prawo do urlopu reguluje Kodeks pracy — młodociani otrzymują 20 lub 26 dni wypoczynku w zależności od stażu. Akty wykonawcze i rozporządzenia wydają ministrowie oraz inne organy wykonawcze, a niektóre decyzje administracyjne pochodzą od Rady Ministrów i także trafiają do Dziennika Ustaw.

W 2019 r. wprowadzono zmiany prawne obejmujące także aspekty podatkowe — przykładowo ulga PIT dla osób do 26. roku życia, obowiązująca od 1 sierpnia 2019 r., mogła wpłynąć na wysokość wynagrodzeń netto młodocianych.

Jakie zmiany w wynagrodzeniach młodocianych wprowadzono w 2019?

Rozporządzenie Rady Ministrów z 13 sierpnia 2019 r. podniosło minimalne stawki wynagrodzenia dla młodocianych pracowników. Od 1 września 2019 r. stawki zwiększyły się o jeden punkt procentowy — teraz wynoszą co najmniej:

• 5% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w pierwszym roku nauki,
• 6% w drugim roku nauki,
• 7% w trzecim roku nauki.

Wcześniej obowiązywały stawki 4%, 5% i 6%. Do wyliczania tych kwot przyjmuje się przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej z poprzedniego kwartału, publikowane przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Podwyżka miała na celu dostosowanie stawek do reformy kształcenia zawodowego. Pracodawcy mogą występować o refundację kosztów wynikających z podwyżek lub o różne formy dofinansowania, np. z Funduszu Pracy. Rozporządzenie zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw i wpłynęło na kalkulatory wynagrodzeń oraz zasady rozliczania składek i przychodów ze stosunku pracy. Warto też pamiętać, że przy przyuczeniu do wykonywania określonej pracy niektóre przepisy przewidują możliwość stosowania dotychczasowych minimalnych stawek.

Jak oblicza się wynagrodzenie młodocianego?

Wynagrodzenie młodocianego wylicza się na podstawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej, które GUS publikuje za poprzedni kwartał. Pracodawca mnoży tę kwotę przez procent przypisany do roku nauki lub formy przygotowania zawodowego — od 1 września 2019 r. minimalne stawki wynoszą:

• 5% w pierwszym roku nauki,
• 6% w drugim roku nauki,
• 7% w trzecim roku nauki.

Dla przykładu, przy przeciętnym wynagrodzeniu 5 000 zł brutto otrzymamy:

• 250 zł (5%),
• 300 zł (6%),
• 350 zł (7%) brutto.

Procentowe wynagrodzenie stosuje się zarówno przy nauce zawodu, jak i przy przyuczeniu do pracy, choć zasady przy przyuczeniu mogą się różnić od standardowych stawek. Do obliczeń należy używać aktualnych danych GUS — to one stanowią podstawę ustalenia kwoty. Kwota brutto podlega następnie typowym odliczeniom:

• składkom na ubezpieczenia społeczne (np. emerytalne i rentowe),
• składce zdrowotnej,
• zaliczce na podatek dochodowy.

Młodociani poniżej 26. roku życia mogą być objęci ulgą PIT lub zwolnieniem podatkowym, jeśli spełniają określone prawem warunki i limity roczne. Pracodawcy często korzystają z kalkulatorów wynagrodzeń, które automatycznie uwzględniają potrącenia i możliwe ulgi, by szybko przejść od kwoty brutto do netto. Dokumentacja wyliczeń powinna zawierać odniesienie do podstawy GUS, przyjęty procent oraz podstawę prawną stosowanej stawki.

Jakie ograniczenia czasu pracy dotyczą młodocianych?

Młodociani poniżej 16. roku życia mogą pracować maksymalnie 6 godzin dziennie, natomiast osoby, które ukończyły 16 lat, mają dopuszczalny wymiar do 8 godzin na dobę. Prawo pracy zabrania im pracy w godzinach nadliczbowych oraz w porach nocnych.

Organizując przerwy i czas odpoczynku, pracodawca musi brać pod uwagę zarówno wiek, jak i stan zdrowia młodych pracowników. Przerwy służą regeneracji, a przerwy między zmianami — wypoczynkowi i odnowie sił.

Przepisy regulujące zatrudnienie młodocianych wynikają z Kodeksu pracy i aktów wykonawczych, których celem jest ich ochrona. Pracodawca nie może zlecać zadań zabronionych dla tej grupy; ma też obowiązek poinformować o wykazie prac lekkich. W przypadku wybranych czynności konieczne są badania lekarskie oraz zgoda lekarza, by zabezpieczyć zdrowie młodocianych.

Uczniowie zatrudnieni równolegle są zwolnieni z pracy na czas zajęć dydaktycznych i praktycznych — ten czas nie wlicza się do rozkładu czasu pracy. Dobrą praktyką jest zawarcie wszystkich zasad dotyczących czasu pracy młodocianych w regulaminie pracy lub w umowie, co ułatwia przestrzeganie przepisów i zwiększa ochronę zdrowia.

Jakie obowiązki ma pracodawca zatrudniający młodocianych?

Pracodawca musi zawrzeć umowę o pracę określającą:

• formę przygotowania zawodowego lub prace lekkie,
• wymiar czasu pracy,
• miejsce odbywania praktyk.

Konieczne są też badania lekarskie — wstępne przed rozpoczęciem pracy, okresowe oraz kontrolne, według zaleceń lekarza. Dodatkowo pracodawca prowadzi ewidencję młodocianych pracowników, w której powinny znaleźć się:

• imię i nazwisko,
• PESEL,
• data urodzenia i zatrudnienia,
• rodzaj umowy,
• forma i okres kształcenia,
• wymiar czasu pracy,
• informacje o badaniach i szkoleniach.

Przed dopuszczeniem do pracy trzeba przeprowadzić instruktaż BHP i instruktaż stanowiskowy, a tam, gdzie wymaga tego charakter zadań, zapewnić środki ochrony indywidualnej. Pracodawca ustala wykaz prac lekkich i umieszcza go w regulaminie pracy — warto skonsultować ten wykaz z lekarzem i w razie potrzeby z inspektorem pracy. Ponadto organizuje i finansuje część praktyczną kształcenia zawodowego oraz pokrywa opłaty związane z egzaminem czeladniczym lub zawodowym; młodociani powinni być zwolnieni z pracy na czas egzaminów i zajęć szkolnych.

Aby ułatwić adaptację, pracodawca wyznacza opiekuna lub instruktora praktycznej nauki zawodu, który zapewnia wsparcie i nadzór. Należy też prawidłowo rozliczać składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz wykonywać rozliczenia podatkowe zgodnie z obowiązującymi przepisami. Wynagrodzenia młodocianych muszą odpowiadać zasadom określonym w rozporządzeniu, być udokumentowane w dokumentacji płacowej i odniesione do podstawy GUS.

Pracownik powinien być informowany o warunkach zatrudnienia, okresie wypowiedzenia i zasadach rozwiązywania umów. Pracodawca ma obowiązek udzielać urlopu wypoczynkowego zgodnie z prawem i zwalniać uczniów z pracy na czas zajęć dydaktycznych oraz praktyk; w odpowiednich przypadkach uwzględnia się także urlop w czasie ferii szkolnych. Należy bezwzględnie przestrzegać zakazu zatrudniania młodocianych przy pracach wzbronionych, a także zakazu pracy nocnej i pracy w godzinach nadliczbowych.

Regulamin pracy i związana dokumentacja muszą być aktualizowane po zmianach prawa, a dokumenty dotyczące zatrudnienia młodocianych należy przechowywać. Pracodawcy mogą ubiegać się o dofinansowanie kosztów — na przykład refundację podwyżek z Funduszu Pracy — a w niektórych przypadkach wykorzystać środki ZFŚS na cele socjalne związane z młodocianymi.

Jakie są prawa do urlopu i dokształcania młodocianych?

Po sześciu miesiącach zatrudnienia młodociany ma prawo do 12 dni roboczych urlopu, a po roku pracy liczba ta wzrasta do 26 dni — wszystkie dni liczy się jako dni robocze. Pracodawca musi udzielić urlopu oraz zwolnić młodocianego na czas niezbędny do udziału w zajęciach szkoleniowych i teoretycznym dokształcaniu, na przykład w branżowej szkole I stopnia. Zwolnienia obejmują też:

• praktyki uczniowskie,
• zajęcia przygotowujące do egzaminów zawodowych,
• zajęcia przygotowujące do egzaminów czeladniczych.

Obowiązek dokształcania trwa do ukończenia przez młodocianego 18. roku życia i obejmuje naukę zawodu, praktyki oraz przygotowanie do egzaminu potwierdzającego kwalifikacje. Pracodawca organizuje i prowadzi kształcenie zawodowe oraz pokrywa koszty egzaminów potwierdzających kwalifikacje w danym zawodzie. W zakresie urlopów i zwolnień konieczna jest współpraca z szkołą i jej dyrektorem — wspólnie uzgadniają terminy zajęć oraz harmonogram pracy młodocianego. W czasie ferii szkolnych młodociany może być zwolniony z pracy lub otrzymać urlop, zgodnie z przepisami i ustaleniami z pracodawcą. Wszystkie udzielone urlopy i zwolnienia powinny być dokładnie dokumentowane; wpisy trafiają do ewidencji pracowników młodocianych prowadzonej przez pracodawcę.